Hộ kinh doanh là một hình thức tổ chức dịch vụ buôn bán rất phát triển ở Việt Nam. Mô hình này được những người mới khởi nghiệp với số vốn nhỏ và hoặc những người kinh doanh phục vụ các nhu cầu thiết yếu nhanh thay đổi trong đời sống sinh hoạt hằng ngày rất ưa thích bởi tính năng động của nó.
Tuy nhiên, trong thời gian qua, nhiều người kinh doanh bằng mô hình này đã tỏ ra hết sức hoang mang trước thông tin cho rằng Nghị Định 296/2025/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2026 sẽ đẩy gia đình họ vào cảnh một thành viên buôn bán nhưng các thành viên khác phải chịu trách nhiệm hành chính thay cho người đó. Sự thật không hoàn toàn như vậy.
Thông tin khiến mọi người hoang mang nằm ở Khoản 5 Điều 4 của nghị định kể trên. Nội dung đầy đủ của nó như sau: “Đối với hộ kinh doanh, hộ gia đình, tổ hợp tác thì khấu trừ tiền, kê biên tài sản, trả chi phí cho hoạt động cưỡng chế từ tiền, tài sản chung của hộ kinh doanh, hộ gia đình, tổ hợp tác; trường hợp tài sản chung không đủ để thi hành quyết định cưỡng chế thì khấu trừ tiền, kê biên tài sản của các thành viên trong hộ kinh doanh, hộ gia đình, tổ hợp tác, trừ trường hợp hợp đồng hợp tác hoặc pháp luật có liên quan quy định khác”. Quả thật, nếu chỉ đọc nội dung này chúng ta rất dễ dàng kết luận Nghị Định 296/2025 đang tạo ra tình cảnh “vợ làm chồng con chịu”. Điều này đang phá vỡ nguyên tắc pháp lý ai làm thì chỉ người ấy phải chịu trách nhiệm trước hành vi của chính người đó. Tuy nhiên, để hiểu đúng điều này, chúng ta cần phải trở lại với định nghĩa thế nào là “hộ kinh doanh”. Định nghĩa này có trong Khoản 1 Điều 79 Nghị định 01/2021/NĐ-CP với nội dung như sau: “Hộ kinh doanh do một cá nhân hoặc các thành viên hộ gia đình đăng ký thành lập và chịu trách nhiệm bằng toàn bộ tài sản của mình đối với hoạt động kinh doanh của hộ. Trường hợp các thành viên hộ gia đình đăng ký hộ kinh doanh thì ủy quyền cho một thành viên làm đại diện hộ kinh doanh. Cá nhân đăng ký hộ kinh doanh, người được các thành viên hộ gia đình ủy quyền làm đại diện hộ kinh doanh là chủ hộ kinh doanh”. Định nghĩa này buộc người chuẩn bị đăng ký kinh doanh và những người trong cùng một hộ gia đình phải hiểu hai điều quan trọng bao gồm:
- Hộ kinh doanh có thể là của một cá nhân hoặc của toàn bộ thành viên trong hộ gia đình. Để xác định điều này các thành viên trong hộ gia đình phải làm rõ với nhau và phải có một văn bản xác định rõ ràng trước khi đăng ký kinh doanh với cơ quan chức năng.
- Hộ kinh doanh hoạt động trên nguyên tắc trách nhiệm vô hạn bằng toàn bộ tài sản của mình để kinh doanh và thực hiện các nghĩa vụ pháp lý với nhà nước hoặc các bên khác.
Như vậy, khi hoạt động theo hình thức hộ kinh doanh nhưng có đủ căn cứ pháp lý xác định đó chỉ là hoạt động kinh doanh của một người thì chỉ người đó chịu trách nhiệm đối với hoạt động kinh doanh của hộ kinh doanh. Trách nhiệm này được bảo đảm bằng toàn bộ tài sản cá nhân của người đó. Trong trường hợp không có đủ căn cứ pháp lý xác định đây chỉ là hoạt động kinh doanh của một người thì mô hình này sẽ bị coi là hoạt động kinh doanh của tất cả mọi thành viên trong hộ gia đình. Cá nhân đứng tên trên giấy phép kinh doanh được coi như người đại điện của hộ kinh doanh. Mọi thành viên sẽ phải cùng chịu trách nhiệm vô hạn với đối với hoạt động kinh doanh trên danh nghĩa hộ kinh doanh này.
Nếu hiểu được điều này, chúng ta sẽ thấy có hai vấn đề:
- Thứ nhất, các cơ quan chức năng nhà nước khi tiếp nhận hồ sơ xin đăng ký kinh doanh đã không làm tròn nghĩa vụ giải thích pháp luật cho người dân.
- Thứ nhì, những người kinh doanh và những người có liên quan cũng không chủ động tìm hiểu các quy định của pháp luật để lựa chọn một mô hình kinh doanh phù hợp với điều kiện hoàn cảnh của mình. Khi điều thứ nhì này bị chính người trong cuộc thờ ơ xem nhẹ thì chắc chắn điều thứ nhất sẽ luôn luôn xảy ra bởi rất có thể chính quyền Việt Nam đã chủ động đánh bẫy người dân bằng pháp luật khi họ luôn luôn coi dân là con mồi cho họ xẻ thịt.