Hình AI phỏng theo ảnh chụp năm 2016 tại cổng trại giam Xuyên Mộc.
Ông Phan Ngọc Tuấn là một cựu tù nhân lương tâm ở Việt Nam. Năm 2011 ông bị chính quyền cộng sản Việt Nam Tỉnh Ninh Thuận bắt tù với cáo buộc chống phá nhà nước với bản án 5 năm tù giam. Trong thời gian tù đày, ông bị đưa đi giam giữ tại ba nhà tù gồm: Trại Giam Xuân Lộc (Đồng Nai), Trại Giam Xuyên Mộc (Bà Rịa Vũng Tàu) và Trại Giam An Phước (Bình Dương). Ông vừa có cuộc trò chuyện với thành viên của nhóm Kết Nghĩa Bảo Trợ Quyền Lao Động Của Tù Nhân Việt Nam về tình trạng chính quyền cộng sản Việt Nam cưỡng bức người tù phải lao động khổ sai.
Thành viên nhóm công tác: Xin chào ông Phan Ngọc Tuấn! Xin ông cho biết vì sao ông bị chính quyền Việt Nam bắt tù?
Phan Ngọc Tuấn: Thưa anh, tôi là một người theo đạo Tin Lành. Với đức tin vào Chúa, tôi đã đứng lên đấu tranh với chính quyền Việt Nam khi họ thực hiện việc cướp đất của dân trao cho các thế lực tư bản ảnh hưởng trực tiếp tới sinh kế và quyền tự do tôn giáo của người dân. Tháng 8 năm 2011, họ bắt giam tôi sau đó đến tháng 6 năm 2012 họ kết án tôi 5 năm tù giam và 3 năm quản chế sau tù tại địa phương (Tỉnh Ninh Thuận cũ nay là Tỉnh Khánh Hoà).
Thành viên nhóm công tác: Sau khi bị kết án, ông bị giam tại đâu?
Phan Ngọc Tuấn: Đầu tiên tôi bị họ đưa đi giam tại Trại Giam Xuân Lộc ở Tỉnh Đồng Nai. Trại giam này còn có tên khác là Trại Giam Z30A. Sau đó họ lại đưa tôi sang Trại Giam Xuyên Mộc ở Bà Rịa Vũng Tàu. Trại giam này cũng có một tên khác là Trại Giam T345 nay thuộc địa bàn Thành Phố Hồ Chí Minh. Sau cùng, họ đưa tôi tới Trại Giam An Phước ở Tỉnh Bình Dương. Nay trại giam này cũng thuộc địa bàn Thành Phố Hồ Chí Minh.
Thành viên nhóm công tác: Vì sao họ phải chuyển ông tới nhiều trại giam như vậy và tại sao họ không giam ông ngay tại các trại giam gần nhà ông như Trại Giam Sông Cái, Trại Giam Thủ Đức hoặc Trại Giam A2?
Phan Ngọc Tuấn: Hẳn anh cũng biết ở Việt Nam chính quyền cộng sản coi nhà tù nhà công cụ để tra tấn hành hạ người tù và người thân của người tù. Vì vậy, anh đã thấy ai được tù gần nhà chưa nên việc họ giam tôi xa nhà như vậy cũng không là ngoại lệ. Còn về lý do tôi bị điều chuyển đi nhiều nhà tù trong khi thời gian đi tù không quá dài đó là khi vào tù, tôi vẫn thực hiện việc đấu tranh cho công lý. Hễ thấy nhà tù đối xử bất công với tù dù bất cứ họ là ai tôi đều lên tiếng hoặc cùng những người khác lên tiếng đấu tranh.
Thành viên nhóm công tác: Cảm ơn ông về tinh thần đó. Vậy ông có biết tình trạng chính quyền Việt Nam dùng nhà tù làm nơi cưỡng bức và bóc lột sức lao động của tù nhân không?
Phan Ngọc Tuấn: Nhà tù nào chẳng vậy thưa anh! Bất cứ nhà tù nào họ cũng cưỡng bức và bóc lột sức lao động của người tù rất tàn ác.
Thành viên nhóm công tác: Vậy là ông đã từng bị ba nhà tù nói trên cưỡng bức và bóc lột sức lao động trong thời gian thụ án?
Phan Ngọc Tuấn: Không thưa anh. Vì tôi là tù nhân chính trị nên họ không bắt tôi phải làm lụng gì nếu tôi không muốn. Họ cũng bố trí một diện tích đất, cây giống và dụng cụ nhà nông cho tôi có thể trồng rau và hoa nếu tôi thích. Nhưng ở cả ba trại tù tôi đã đi qua, họ đều cưỡng bức và bóc lột đến kiệt quệ sức lao động của những tù nhân thường phạm (tù nhân phi chính trị). Tôi là người chứng kiến họ phải lao động cật lực đến suy giảm sức khoẻ và ốm đau bệnh tật nhưng không được khám chữa bệnh kịp thời và không được trả lương thành phẩm lao động.
Thành viên nhóm công tác: Thưa ông, các tù nhân thường phạm ở các trại tù mà ông đã bị giam phải làm cụ thể những công việc gì?
Phan Ngọc Tuấn: Ở Trại Giam Xuân Lộc và Trại Giam Xuyên Mộc tôi được những tù nhân thường phạm cho biết họ bị cưỡng bức đập hạt điều. Hạt điều là một loại thực phẩm ngon miệng và bổ dưỡng. Nhưng ít người tiêu dùng biết rằng để làm ra được một nhân hạt điều trắng tinh thơm ngon, hạt điều phải được chế biến qua rất nhiều công đoạn mà một trong những công đoạn độc hại nguy hiểm nhất đó là đập hạt điều thô nhằm tách nhân ra khỏi vỏ trước khi đưa đi chế biến. Quá trình này người lao động có thể bị dính phải nhựa độc của hạt điều gây lở loét da thịt, hoặc khiến mắt bị dị ứng. Đây chính là công việc mà các trại tù dùng nó để hành hạ người tù. Mỗi ngày tù nhân thường phải hoàn thành khối lượng công việc đập từ 20 đến 50 kg hạt điều tuỳ theo kích cỡ. Họ phải làm trong điều kiện không được nhà tù cung cấp trang bị bảo hộ. Hầu như họ không thể hoàn thành nổi định mức khoán nên buộc phải dùng tiền người thân gửi vào để nộp bù sản lượng. Các vết phỏng lở loét trên da thịt người tù rất dễ bị ghẻ hoặc hắc lào tấn công và đây cũng là hai bệnh lây lan kinh khủng trong buồng tù chật chội kém vệ sinh. Mắt của người tù cũng bị kém rất nhanh do phải thường xuyên tiếp xúc với hơi độc nhựa của hạt điều trong phân xưởng kém thoáng khí.
Ở Trại Giam Xuyên Mộc, tôi còn chứng kiến cảnh những người tù bị bắt làm việc may gia công các sản phẩm may mặc. Không phải ai cũng có khả năng may nhưng nếu bị chia về tổ may thì họ chỉ có nước phải chấp nhận và dùng tiền để bù vào sản lượng thành phẩm làm đủ cho trại tù.
Khi tới Trại Giam An Phước thì tôi được chứng kiến cảnh những người tù phải dậy từ nửa đêm cho tới sáng. Tôi không được anh em tù chia sẻ về mức sản lượng cạo và thu hoạch nhưng chỉ biết phần lớn người tù làm việc trong đêm như vậy nhưng không có bồi dưỡng công việc đêm, nặng nhọc và độc hại mà lại còn thường xuyên phải nộp bù sản lượng tù tiền ăn của họ do người nhà gửi vào.
Thành viên nhóm công tác: Ở ba trại tù nói trên chỉ có ba công việc đó thôi phải không ông?
Phan Ngọc Tuấn: Không đâu anh. Họ còn phải làm rất nhiều việc khác như chăn nuôi gia súc, gia cầm, khai thác gỗ, trồng cây lâm nghiệp, trồng khoai mì, đan lát, khâu bóng. Tuy nhiên tôi không có được đầy đủ thông tin nên tôi không nói. Việc trồng, chăm sóc, khai thác và chế biến khoai mì cũng rất đáng để nói nhưng xin hẹn anh dịp khác vì nó rất dài cần phải trình bày chi tiết.
Thành viên nhóm công tác: Thưa ông, ở trên ông có khẳng định rằng nhà tù nào cũng cưỡng bức và bóc lột sức lao động của người tù. Tuy nhiên, Tiến Sĩ Nguyễn Đình Thắng, người hỗ trợ cho nhóm công tác chúng tôi cũng lưu ý rằng cần phải phân biệt giữa cải tạo lao động với cưỡng bức lao động. Theo ông, cải tạo lao động là tạo ra môi trường cho phạm nhân lao động phù hợp với khả năng của họ để từng bước nhận thức ra lỗi lầm từng mắc phải. Người tù được dùng lại các sản phẩm thu hoạch được từ lao động để cải thiện đời sống trong tù cho chính họ. Còn cưỡng bức lao động chỉ tính khi nào họ dùng sức lao động của người tù để làm ra sản phẩm bán ra ngoài thị trường hoặc mang đi xuất khẩu kiếm lời nhưng lại không trả lương cho người tù. Với lưu ý này ông có ý kiến gì về những hình thức lao động ở 3 trại tù mà ông đã trải qua và được chứng kiến?
Phan Ngọc Tuấn: Ồ, tôi hỏi anh thế này: Anh cũng từng đi tù, anh đã bao giờ được ăn hạt điều do người tù khác làm ra chưa? Nhà tù có chế biến hạt điều thành thành phẩm tiêu dùng không hay họ nhận thầu công việc độc hại nhất từ các doanh nghiệp chế biến hạt điều xuất khẩu mà ở đó công nhân không dám làm hoặc phải thuê làm với giá rất cao? Mủ cao su người tù khai thác được có phải là nguyên liệu được bán cho các nhà máy chế biến thành phẩm cao su không? Hoặc nhà tù nào cũng có xưởng may vậy họ chỉ có may quần áo cho tù dùng hay 100% số sản phẩm đó là nhận gia công lại của các doanh nghiệp may gia công thành phẩm cho các thương hiệu nước ngoài?
Thành viên nhóm công tác: Vâng, cảm ơn ông. Vậy thì đúng là những người tù đang bị cưỡng bức lao động thật sự ngoại trừ số nhỏ tù nhân chính trị như ông mà thôi. Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện này. Khi có thời gian, xin ông tiếp tục cho chúng tôi biết thêm về tình trạng cưỡng bức lao động khác ở trong tù như việc trồng, chăm sóc, khai thác, chế biến khoai mì mà ông vừa nhắc tới.
Phan Ngọc Tuấn: Nhất định rồi. Là người của Chúa đấu tranh cho quyền con người nên tôi sẵn lòng cung cấp thêm thông tin cho dự án của nhóm. Tôi rất đồng tình với hoạt động của nhóm vì đây là việc cần làm để bảo vệ quyền của tù nhân.
Thành viên nhóm công tác: Trước khi kết thúc buổi trò chuyện hôm nay, xin ông có thể cho biết về cuộc sống hiện nay của mình ra sao?
Phan Ngọc Tuấn: Cảm ơn anh, tạ ơn Chúa và sự quan tâm của mọi người đến tôi. Sau khi ra tù vào năm 2017, tôi đã buộc phải tìm đường sang Thái Lan xin tị nạn. Vào năm 2022, tôi đã được chính phủ Canada cứu xét cho định cư tị nạn tại tỉnh bang Ontario. Hiện nay tôi đã trở thành công dân Canada. Trên tư cách một công dân Canada, một cựu tù nhân chính trị của chế độ cộng sản Việt Nam, tôi vẫn đang tham gia bất cứ hoạt động nào của những người Việt xa quê yêu tự do nhân quyền. Tôi rất sẵn lòng cung cấp thêm các thông tin về người tù ở Việt Nam khi có điều kiện nói chuyện với anh.
Thành viên nhóm công tác: Xin cảm ơn ông. Chúc ông sức khoẻ và thành công trong cuộc sống ở quê hương thứ hai Canada. Hẹn sớm quay lại trò chuyện cùng ông về tình trạng người tù ở Việt Nam.
Nhóm Kết Nghĩa Bảo Trợ Quyền Lao Động Của Tù Nhân Việt Nam