Xét xử bị cáo là hoạt động sau cùng trong chuỗi hoạt động tố tụng để kết án hoặc giải oan cho một nghi phạm.
Luật pháp Việt Nam có cho phép việc xét xử vắng mặt bị cáo tuy nhiên việc này phải tuân thủ theo những điều kiện nghiêm ngặt. Theo quy định tại Khoản 2 Điều 290 Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự 2015 thì tòa án chỉ được phép xét xử vắng mặt bị cáo trong bốn trường hợp sau đây:
- Bị cáo trốn và việc truy nã không có kết quả;
- Bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa;
- Bị cáo đề nghị xét xử vắng mặt và được Hội đồng xét xử chấp nhận;
- Nếu sự vắng mặt của bị cáo không vì lý do bất khả kháng hoặc không do trở ngại khách quan và sự vắng mặt của bị cáo không gây trở ngại cho việc xét xử.
Tuy nhiên, để có thể được phép xét xử vắng mặt bị cáo trong các trường hợp bị cáo trốn và việc truy nã không có kết quả hoặc bị cáo đang ở nước ngoài và không thể triệu tập đến phiên tòa thì tòa án còn phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện đã được quy định trong các Điều 4, 5, 6 và 7 của Thông Tư Liên Tịch số 05/2025 (thay thế Thông Tư số 13/2012) được ban hành bởi Bộ Công An, Bộ Quốc Phòng, Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tối Cao và Tòa Án Nhân Dân Tối Cao. Có hai nhóm quy định rõ ràng buộc tòa án, viện kiểm sát và cơ quan điều tra phải thực hiện đầy đủ và phải tuân thủ đúng trình tự.
Thứ nhất, Điều 4 của thông tư liên tịch vừa nêu ở trên đã định nghĩa chi tiết như sau:
- “Bị can, bị cáo trốn là trường hợp bị can, bị cáo cố ý trốn tránh, vắng mặt, cơ quan tiến hành tố tụng không giao được giấy triệu tập cho bị can, bị cáo hoặc đã giao giấy triệu tập nhưng bị can, bị cáo không chấp hành, trình diện theo giấy triệu tập mà không vì lý do bất khả kháng, trở ngại khách quan hoặc che giấu tung tích, nơi cư trú, nơi làm việc, nơi học tập nhằm không chấp hành quyết định, yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng.
Không biết bị can, bị cáo ở đâu là trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng, người tiến hành tố tụng đã tiến hành các hoạt động xác minh theo quy định pháp luật nhưng không xác định được bị can, bị cáo ở đâu.
Việc truy nã không có kết quả là trường hợp Cơ quan điều tra đã ra quyết định truy nã bị can, bị cáo, áp dụng các biện pháp xác minh, truy bắt bị can, bị cáo nhưng đến khi hết thời hạn điều tra, hết thời hạn truy tố, hết thời hạn chuẩn bị xét xử hoặc hết thời hạn theo quy định tại Khoản 3 Điều 7 của Thông tư liên tịch này mà bị can, bị cáo không đầu thú hoặc không bắt được bị can, bị cáo.”
-“Bị can, bị cáo đang ở nước ngoài mà không thể triệu tập để phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử là trường hợp có căn cứ xác định bị can, bị cáo đã xuất cảnh nhưng chưa có thông tin nhập cảnh và không xác định được nơi đang sinh sống, làm việc, học tập của bị can, bị cáo ở nước ngoài, không triệu tập, dẫn độ được bị can, bị cáo để phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử hoặc trường hợp cơ quan tiến hành tố tụng có căn cứ xác định nơi đang sinh sống, làm việc, học tập của bị can, bị cáo ở nước ngoài, đã triệu tập, đã yêu cầu dẫn độ nhưng không thể đưa được bị can, bị cáo trở về Việt Nam để phục vụ hoạt động điều tra, truy tố, xét xử.”
Thứ nhì, theo các Khoản 1, 2, 3, 4 Điều 7 thông tư liên tịch vừa nếu, tòa án cũng chỉ được phép tiến hành xét xử vắng mặt bị cáo trong tất cả mọi trường hợp sau khi đã yêu cầu cơ quan điều tra phải thực hiện quyết định truy nã.
Thứ ba, theo Khoản 5 Điều 7 thông tư liên tịch vừa nếu, tòa án nếu có xét xử vắng mặt bị cáo nhưng phải tuân thủ thủ tục để người thân, người đại diện và hoặc luật sư của bị cáo được quyền phát biểu ý kiến, quyền đưa ra các tài liệu và chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho bị cáo. Những người này cũng có quyền được đọc bản tự bào chữa của bị cáo.
Bây giờ, hãy áp dụng các quy định trên vào trong vụ án chính quyền Việt Nam xét xử vắng mặt nhà hoạt động Y Quynh Bdap vào năm 2024. Trong vụ án này, chúng ta sẽ thấy ngay các cơ quan tiến hành tố tụng vụ án đã không tiến hành bất cứ hoạt động truy nã và tương trợ tư pháp nào để có thể dẫn độ anh Y Quynh Bdap về nước xét xử. Trong vụ án này, người thân của anh ấy cũng không được quyền tới tham gia phiên tòa để phát biểu ý kiến đưa ra các tài liệu, chứng cứ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho anh ấy. Họ cũng không được có mặt trong phiên tòa để đọc bản tự bào chữa thay cho anh ấy. Rõ ràng, trong trường hợp này, chính quyền Việt Nam đã vi phạm luật của họ để cố tình xét xử lén lút nhằm dựng án vu khống cho anh Y Quynh Bdap.
Tiếp tục áp dụng các quy định nói tên vào trong vụ án chính quyền Việt Nam xét xử vắng mặt ông Lê Trung Khoa một người gốc Việt nhưng đã trở thành công dân của Liên Bang Đức vào cuối năm 2025. Trong vụ án này, chúng ta đều biết rõ tình tiết ông Lê Trung Khoa công khai nơi mình đang làm việc ở Đức và cũng công khai cho chính quyền Việt Nam biết mình đang có mặt tại cổng Đại Sứ Quán Việt Nam tại Đức trong một thời gian không hề ngắn. Tuy nhiên, chính quyền Việt Nam đã không thực hiện bất kỳ biện pháp khẩn cấp nào để bắt và đề nghị chính phủ Liên Bang Đức tương trợ tư pháp cho việc bắt và dẫn độ ông Lê Trung Khoa về Việt Nam. Điều này chỉ có thể khẳng định rằng chính quyền Việt Nam lại tiếp tục vi phạm luật của chính họ để tiến hành một phiên xét xử vắng mặt bị cáo nhằm mục đích duy nhất đó là răn đe và gieo rắc nỗi sợ hãi cho người dân trong nước.
Chúng ta hãy tiếp tục cùng chờ xem sắp tới chính quyền Việt Nam có thể lại diễn tiếp trò hề này đối với Tiến Sĩ Nguyễn Đình Thắng trong bối cảnh họ hoàn toàn biết ông là một công dân Hoa Kỳ và họ cũng hoàn toàn biết nơi Tiến Sĩ Nguyễn Đình Thắng làm việc đó là các trụ sở làm việc của BPSOS tại Hoa Kỳ.