Hình cắt từ video bố nạn nhân phát biểu trên truyền hình về sự đồng ý miễn trách nhiệm hình sự cho đối tượng phạm tội.
Vụ tai nạn giao thông nghiêm trọng do ông Nguyễn Sĩ Cương, một cựu quan chức cộng sản Việt Nam gây ra khiến cho em Đỗ Ngọc Phương Thùy thiệt mạng cuối cùng cũng đang dần khép. Những nỗ lực lôi vụ việc ra ánh sáng nhằm mục tiêu bắt kẻ phạm tội phải ngồi tù của thế hệ Gen Z và cộng đồng mạng là không thể đạt được như kỳ vọng.
Khi vụ việc vừa mới xảy ra vào ngày 30 tháng 5 năm 2025, chính quyền Việt Nam còn cố gắng tìm mọi cách bưng bít che giấu thông tin về vụ việc và người gây tai nạn. Nhưng cho đến nay, chính quyền Việt Nam đã tạo ra đủ căn cứ pháp lý để miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sĩ Cương.
Các căn cứ pháp lý để miễn trách nhiệm hình sự cho ông Nguyễn Sĩ Cương, nằm trong Khoản 3 Điều 29 Bộ Luật Hình Sự 2015: “Người thực hiện tội phạm nghiêm trọng do vô ý hoặc tội phạm ít nghiêm trọng gây thiệt hại về tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm hoặc tài sản của người khác, đã tự nguyện sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả và được người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại tự nguyện hòa giải và đề nghị miễn trách nhiệm hình sự, thì có thể được miễn trách nhiệm hình sự.”
Trong quy định này, căn cứ người phạm tội với lỗi cố ý hay vô ý là yếu tố mà chỉ có cơ quan điều tra mới được pháp luật trao cho thẩm quyền xác định. Do vậy, những người hoạt động xã hội dù có kiến thức và lý luận khoa học về pháp luật hình sự uyên thâm đến đâu cũng không có khả năng kiểm soát được ý muốn chủ quan của cơ quan điều tra một khi cơ quan này sẵn sàng lạm dụng quyền lực được pháp luật trao cho.
Với căn cứ người phạm tội đã tự nguyện “sửa chữa, bồi thường thiệt hại hoặc khắc phục hậu quả” cũng là yếu tố mà người hoạt động không thể kiểm soát được khi cơ quan điều tra và người phạm tội giữ quyền chủ động thực hiện được điều này.
Tuy nhiên, các yếu tố trên chỉ là điều kiện cần chứ không phải điều kiện đủ để miễn trách nhiệm hình sự cho đối tượng phạm tội. Bởi lẽ trong quy định này, các yếu tố trên bị chi phối bởi điều kiện đó là “người bị hại hoặc người đại diện hợp pháp của người bị hại” có đồng ý “tự nguyện hòa giải” và có chủ động “đề nghị miễn trách nhiệm hình sự” cho đối tượng đã phạm tội hay không?
Do vậy, khi chúng ta đặt vấn đề rằng trong vụ việc này chính quyền cộng sản Việt Nam đã huy động cả bộ máy quyền lực và tuyên truyền của họ để vận động thậm chí là ép buộc, cưỡng bức người nhà nạn nhân phải chấp nhận sự khắc phục hậu quả vụ tai nạn từ đối tượng phạm tội, đồng ý tự nguyện hoà giải và đồng ý miễn trách nhiệm trách nhiệm hình sự cho đối tượng đã gây án thì chúng ta cũng nên tự đặt thêm câu hỏi rằng liệu chúng ta đã dự liệu tình huống này chưa và chúng ta đã thực hiện việc tuyên truyền hỗ trợ nhận thức cho gia đình nạn nhân chưa? Người nhà nạn nhân có biết được rằng họ có rất nhiều sự lựa chọn hoàn hảo hơn để vừa giữa an toàn cho họ mà vẫn vừa đảm bảo công lý vẫn phải được thực thi không? Trong vụ việc này, họ có thể chấp nhận sự khắc phục hậu quả của đối tượng đã gây án và đồng ý tự nguyện hoà giải nhưng không đề nghị miễn trách nhiệm truy cứu hình sự. Khi đó, việc khắc phục hậu quả vụ việc và đồng ý hoà giải chỉ thuần tuý đóng lại vấn đề dân sự trong một vụ án hình sự. Trách nhiệm hình sự của đối tượng phạm tội vẫn phải được các cơ quan tiến hành tố tụng hình sự thực hiện qua các thủ tục điều tra, truy tố và xét xử. Khi chúng ta không thực hiện bất kỳ sự hỗ trợ kiến thức pháp lý nào cho gia đình nạn nhân thì có nghĩa là chúng ta đã đang tạo cơ hội cho chính quyền cộng sản Việt Nam khai thác triệt để mọi quy định hợp pháp để chà đạp lên sự thật và công lý.
Lôi sự thật ra ánh sáng là việc làm rất đáng hoan nghênh. Nhưng công lý chỉ được thực thi nếu chúng ta biết dành thêm những nỗ lực khác để trám vào các tình huống mà chính quyền cộng sản Việt Nam có thể lợi dụng khai thác. Đó cũng chính là lý do mà trong nhiều năm qua, BPSOS vẫn kiên trì với việc mở các lớp huấn luyện xã hội dân sự để bất cứ ai muốn thì họ cũng có được cơ hội tự trang bị cho mình những kiến thức tối thiểu trong việc tự chống đỡ với tà quyền.
BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam