Tự do đi lại là một nhân quyền căn bản của con người. Tuy nhiên, trong nhiều chục năm nay, chính quyền Việt Nam vẫn sử dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh (thực chất là cấm) như một vũ khí lợi hại để chặn việc ra nước ngoài công tác của những cá nhân có các hoạt động về nhân quyền hoặc các hoạt động xã hội dân sự khác.
Mới đây nhất, chính quyền Việt Nam vừa chặn xuất cảnh đối với anh Huỳnh Trọng Hiếu, một người bất đồng chính kiến khi anh này bắt đầu hành trình xuất cảnh để tới Cộng Hoà Liên Bang Đức.
Thông qua mạng xã hội Facebook, anh Huỳnh Trọng Hiếu và người thân cho biết sẽ lần lượt công bố các tài liệu (tài liệu làm việc với chính quyền Việt Nam – theo suy đoán của Đề Án Dân Quyền Việt Nam) để công luận được am tường và sẽ tiến hành tố cáo cáo sai phạm của chính quyền trước công luận.
Tố cáo các sai phạm của chính quyền và bạch hoá các tài liệu hai bên đã làm việc với nhau là một việc làm tốt và đúng pháp luật. Vì vậy, BPSOS – Đề Án Dân Quyền rất hoan nghênh động thái này của anh Huỳnh Trọng Hiếu. Trong lúc chờ đợi và theo dõi các diễn biến của vụ việc này, với chức năng là một kênh thông tin phổ biến kiến thức pháp luật Việt Nam và hướng dẫn các việc cần làm đúng cho mọi người nhằm làm thay đổi xã hội theo chiều hướng tích cực, BPSOS – Đề Án Dân Quyền xin gom lại những lưu ý sau để mọi người có thể nắm bắt và chủ động giải quyết khi gặp phải tình trạng bị cấm xuất cảnh:
Thẩm quyền cấm xuất cảnh với lý do liên quan đến an ninh
Theo quy định tại Khoản 9 Điều 37 Luật Xuất Cảnh, Nhập Cảnh Của Công Dân Việt Nam (Luật số 49/2019/QH14) thì chỉ có cá nhân Bộ Trưởng Bộ Công An và Bộ Trưởng Bộ Quốc Phòng mới có thẩm quyền ra quyết định cấm xuất cảnh đối với công dân Việt Nam.
Lưu ý thứ nhất: đó là không có một cơ quan nào hay cá nhân nào ngoài hai người trên có quyền ban hành quyết định cấm xuất cảnh đối với công dân Việt Nam. Do đó, mọi biên bản tạm dừng xuất cảnh dựa trên các văn bản của Bộ Công An, Cục Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Bộ Công An, Phòng Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Công An Tỉnh đều là các căn cứ trái pháp luật.
Lưu ý thứ nhì: Nếu thực hiện quyền khiếu nại thì người khiếu nại phải biết tách bạch và tiến hành khiếu nại nhiều vấn đề pháp lý trong cùng một sự kiện bị dừng xuất cảnh bao gồm:
Khiếu nại với người đứng đầu cơ quan quản lý nhóm đội biên phòng cửa khẩu biên giới hoặc an ninh sân bay quốc tế đã ra biên bản trái pháp luật do sử dụng các căn cứ là các văn bản được ban hành trái pháp luật bởi Bộ Công An, Cục Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Bộ Công An, Phòng Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Công An Tỉnh. Văn bản khiếu nại này chỉ thuần tuý khiếu nại họ về hành vi sử dụng căn cứ trái pháp luật trong khi tiến hành lập biên bản. Tuyệt đối không làm việc với họ bất cứ nội dung gì với mong muốn họ sẽ giải quyết cho mình được xuất cảnh. Họ không có thẩm quyền nên họ không bao giờ dám ra quyết định gì ngoài việc thực hiện như một cái máy chặn người xuất cảnh. Trong khi đó, với kỳ vọng nhún nhường để được xuất cảnh, người có nhu cầu xuất cảnh dễ mắc tâm lý tự nguyện đưa ra những cam kết và tự nguyện đưa ra hứa hẹn. Dù có ghi âm lén các thoả thuận này thì đây cũng không phải là một băng ghi âm có giá trị pháp lý và lại càng không có giá trị đấu tranh cho nhân quyền dựa trên tinh thần thượng tôn pháp luật.
Khiếu nại với người đứng đầu các cơ quan bao gồm: Bộ Công An, Cục Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Bộ Công An, Phòng Quản Lý Xuất Nhập Cảnh thuộc Công An Tỉnh về việc các cơ quan này ban hành văn bản trái pháp luật.
Khiếu nại với cá nhân Bộ Trưởng Bộ Công An về tình trạng buông lỏng quản lý đã để cho các cơ quan và nhân viên dưới quyền của họ đoạt quyền người có thẩm quyền theo pháp luật để ban hành các văn bản trái pháp luật.
Có nên khiếu nại và gây áp lực bằng cách tung thông tin lên mạng xã hội không?
Trước hết cần phải khẳng định rằng việc khiếu nại với các hành vi sai phạm của cá nhân và cơ quan chính quyền là quyền được quy định bởi luật pháp hiện hành.Thông tin bạch hoá các tài liệu liên quan đến vụ việc bị cấm xuất cảnh là quyền tự do báo chí và tự do thông tin.
Tuy nhiên, câu trả lời cho việc có nên khiếu nại và gây áp lực bằng cách thông tin trên mạng xã hội không lại không đơn giản khi chỉ căn cứ vào quy định của pháp luật.
Sẽ là không ích gì bởi các cơ quan và cá nhân thuộc chính quyền Việt Nam có đủ độ chây ỳ không giải quyết đơn để đẩy người khiếu nại đến chỗ dần dần chấp nhận thua cuộc với họ và tự dừng lại. Họ không mất gì trong khi người khiếu nại mất rất nhiều thời gian, tâm trí và cả tiền bạc dành cho quá trình này. Trong khi đó, thông tin trên mạng xã hội cũng chỉ thu hút được một số người nào đó quan tâm và sự quan tâm này cũng chỉ là nhất thời. Do đó, chỉ là sớm hay muộn, người tung thông tin lên mạng xã hội cũng dần dần chấp nhận sự hụt hơi và để sự việc rơi vào lãng quên.
Tuy nhiên, sẽ là vô cùng cần thiết nếu việc khiếu nại và tung thông tin lên mạng xã hội nằm trong một kế hoạch hành động. Hãy đọc tiếp câu chuyện thực dưới đây:
Yêu cầu bộ công an cho biết tình trạng xuất cảnh của mình
Chính quyền Việt Nam không bao giờ tự cho công dân biết về tình trạng bị cấm xuất cảnh. Với họ, mục đích đầu tiên và cực kỳ tiểu nhân đó là để cho công dân bị cấm xuất cảnh phải mất oan số tiền vé bay, vé tàu xe và lỡ kế hoạch công việc ở nước ngoài. Vì tiếc tiền nên trong thời khắc đó họ dễ dụ lừa người xuất cảnh vào bẫy tự khai, tự hứa hẹn và rồi rốt cục họ vẫn không cho xuất cảnh.
Tại sao chúng ta lại dễ dàng để họ giăng bẫy như thế?
Trước năm 2023, tù nhân lương tâm Nguyễn Bắc Truyền, một nhà hoạt động nhân quyền uy tín của Việt Nam nhận được rất nhiều sự quan tâm của quốc tế về tình trạng án tù của ông. Bà Bùi Thị Kim Phượng là vợ ông Nguyễn Bắc Truyển đã nhận được rất nhiều lời mời của các chính phủ và các tổ chức nhân quyền mời bà ra nước ngoài điều trần và nhận những giải thưởng cao quý mà họ tặng cho chồng bà. Để làm rõ tình trạng xuất cảnh của mình, dưới sự hướng dẫn lập kế hoạch giăng bẫy ngược lại với chính quyền Việt Nam, bà đã nhiều lần gửi đơn yêu cầu Bộ Trưởng Bộ Công An cho bà biết thông tin này để bà có kế hoạch chủ động công việc riêng.
Không một lần nào cá nhân Bộ Trưởng Bộ Công An trả lời cho bà Bùi Thị Kim Phượng biết. Điều đó cho biết là bà đã bị cấm xuất cảnh. Do vậy, bà Bùi Thị Kim Phượng và các tổ chức quốc tế đã không lần nào bị mất oan số tiền mua vé máy bay mà chính quyền Việt Nam đã định chơi trò bẩn.
Khiếu nại và phải lập báo cáo quốc tế
Việc Bộ Trưởng Bộ Công An không trả lời đơn thư thông thường của công dân là một hành vi trái pháp luật và coi thường công dân. Do đó, việc tiếp theo, bà Bùi Thị Kim Phượng đã liên tiếp gửi các đơn khiếu nại yêu cầu Bộ Trưởng Bộ Công An phải trả lời mình. Nếu gửi đơn đi và chờ đợi họ trả lời thì chính người muốn xuất cảnh đã bị mắc vào lưới của họ như đã trình bày ở trên. Mòn mỏi khiếu nại và rồi tự dừng lại khi họ chây ỳ không trả lời. Tuy nhiên, việc gửi đơn phải được thực hiện như việc giăng bẫy lại cho chính chính quyền Việt Nam. Bẫy ở đây chính là việc bà Bùi Thị Kim Phượng đã dùng các hành vi không trả lời bà của Bộ Trưởng Bộ Công An như các căn cứ thời sự nóng hổi nhất nhất để báo cáo các tổ chức quốc tế biết về tình trạng tuân thủ pháp luật ở Việt Nam như thế nào. Điều đó tiếp tục khiến các tổ chức quốc tế tự hiểu trong suy diễn của họ và họ càng quan tâm mạnh mẽ đến tình trạng ở trong tù của ông Nguyễn Bắc Truyển. Khi đó các tổ chức quốc tế đã tự phối hợp lại với nhau để cùng tìm các giải pháp hỗ trợ ông Nguyễn Bắc Truyển và bà Bùi Thị Kim Phượng.
Đây chính là lời lý giải cụ thể nhất cho câu hỏi rằng có nên làm truyền thông và khiếu nại không khi chính quyền Việt Nam sẽ dùng trò chây ỳ.
Làm báo cáo bằng cách nào?
Phần lớn mọi người bị cấm xuất cảnh đều cho rằng báo cáo là việc mình phải có mặt tại các sự kiện quốc tế để trình bày trực tiếp. Và đó chính là điểm yếu khiến chính quyền dùng trò cấm xuất cảnh.
Tuy nhiên, bà Bùi Thị Kim Phượng lại chỉ chờ chính quyền cấm mình xuất cảnh để bà có thể ngồi nhà mà vẫn báo cáo được cho các tổ chức quốc tế biết tình trạng của mình và chồng mình thông qua các phương tiện kỹ thuật và sự trợ giúp của BPSOS, VETO và nhiều tổ chức khác. Công việc của bà chỉ đơn giản là gửi các văn bản, băng hình, băng âm thanh và nhiều thứ khác tới để các tổ chức quốc tế có thể xem và trình chiếu chúng trước công chúng. Và khi đó, sự không có mặt của bà lại chính là những chứng cứ gây xúc động mạnh mẽ nhất đối với mọi người về tình trạng nguy khốn mà vợ chồng bà đang phải hứng chịu từ những hành động trái pháp luật của chính quyền Việt Nam. Trong trường hợp này, cấm xuất cảnh đã chẳng đạt được lợi lộc gì mà chính quyền Việt Nam còn đang tạo sự kiện để quốc tế quan tâm hơn tới tình trạng nhân quyền Việt Nam.
Và khi quốc tế đã dồn sự chú ý mạnh mẽ thì việc xuất cảnh của ông Nguyễn Bắc Truyển và bà Bùi Thị Kim Phượng đã không còn là việc cần phải khiếu nại nữa mà chính quyền Việt Nam đã phải tự mở ra trước các áp lực mềm của quốc tế.
Kết thúc cho bài viết, Đề Án Dân Quyền Việt Nam của BPSOS xin tặng lại bức hình ngày ông Nguyễn Bắc Truyển và bà Bùi Thị Kim Phượng gặp lại những người bạn quốc tế đã cùng nhau tranh đấu cho ông thoát khỏi chốn lao tù và cùng bà tới định cư ở Cộng Hoà Liên Bang Đức. Họ gặp lại nhau trong một hội nghị quốc tế về tôn giáo tại Cộng Hoà Séc cuối năm 2023. Bức hình nói lên tất cả những điều mà chúng tôi vừa trình bày ở trên về một cách hành động đạt hiệu quả vô hiệu hoá những trò rẻ tiền của chính quyền Việt Nam.