Vụ việc Bộ Công An bắt một số người hoạt động xã hội từ hôm 28 tháng 8 năm 2025 nhưng mãi đến ngày 17 tháng 9 năm 2025 mới ra thông báo cho người thân của họ biết là một vụ việc vi phạm pháp luật Việt Nam và luật nhân quyền quốc tế nghiêm trọng. Những người bị bắt đến nay tạm xác định được gồm các anh Trần Quang Nam, Trần Quang Trung, Hồ Sĩ Quyết, Nguyễn Tuấn Nghĩa và Nguyễn Văn Tú. Đây là những người hoạt động còn tương đối trẻ trưởng thành từ cao trào xã hội dân sự năm 2011.
Điều 116 Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự 2015 quy định rõ về nghĩa vụ của các cơ quan tiến hành tố tụng phải thông báo về việc giữ người trong trường hợp khẩn cấp hoặc bắt người cụ thể như sau:
“Sau khi giữ người, bắt người, người ra lệnh giữ người, lệnh hoặc quyết định bắt người phải thông báo ngay cho gia đình người bị giữ, bị bắt, chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người đó cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập biết.
Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi nhận người bị giữ, bị bắt, Cơ quan điều tra nhận người bị giữ, bị bắt phải thông báo cho gia đình người bị giữ, bị bắt, chính quyền xã, phường, thị trấn nơi người đó cư trú hoặc cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc, học tập biết; trường hợp người bị giữ, người bị bắt là công dân nước ngoài thì phải thông báo cho cơ quan ngoại giao của Việt Nam để thông báo cho cơ quan đại diện ngoại giao của nước có công dân bị giữ, bị bắt.”
Một số người đã viện dẫn phân đoạn ba của điều luật này để bảo vệ cho các hành vi trái pháp luật của Bộ Công An khi luật quy định rằng việc thông báo có thể được trì hoãn với lý do để đảm bảo việc điều tra và truy bắt những đối tượng khác. Viện dẫn này là hoàn toàn không đúng. Bởi lẽ Điều 118 Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự 2015 còn có một quy định về việc tạm giữ như sau:
1. Thời hạn tạm giữ không quá 03 ngày kể từ khi Cơ quan điều tra, cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra nhận người bị giữ, người bị bắt hoặc áp giải người bị giữ, người bị bắt về trụ sở của mình hoặc kể từ khi Cơ quan điều tra ra quyết định tạm giữ người phạm tội tự thú, đầu thú.
2. Trường hợp cần thiết, người ra quyết định tạm giữ có thể gia hạn tạm giữ nhưng không quá 03 ngày. Trường hợp đặc biệt, người ra quyết định tạm giữ có thể gia hạn tạm giữ lần thứ hai nhưng không quá 03 ngày.
Với các quy định này, giả định rằng ngày 28 tháng 8 năm 2025, Bộ Công An đã thực hiện việc tạm giữ người thì họ cũng chỉ được phép giữ những người này tối đa đến ngày 8 tháng 9 năm 2025. Trong khi đó, các lệnh tạm giam được quyết định rải rác trong các ngày 8, 10 và 14 tháng 9 năm 2025. Như vậy khoảng thời gian từ ngày 28 tháng 8 năm 2025 đến ngày 8 tháng 9 năm 2025 đã ngẫu nhiên trở thành khung thời gian không thể kéo dài hơn cho cái gọi là “trì hoãn thông báo để đảm bảo việc điều tra và truy bắt những đối tượng khác”.
Sự việc này cho thấy Bộ Công An Việt Nam đang tiếp tục thực hiện các hành vi bắt cóc và giam giữ tuỳ tiện theo định nghĩa của Liên Hiệp Quốc và các tổ chức bảo vệ nhân quyền quốc tế. Điều này là chỉ dấu cho hành vi nguy hiểm tiếp theo thường xảy ra đó là tra tấn và dùng nhục hình hạ thấp nhân phẩm con người để kết tội các nạn nhân theo ý đồ chủ quan của hệ thống quyền lực. Do đó, những người bên ngoài cần phải thực hiện ngay các hành động trợ giúp những nạn nhân đã bị bắt giam. Có hai việc mà những người thân và luật sư của những nạn nhân này cần phải làm đó là:
1/ Việc thứ nhất, căn cứ vào chính Điều 116 Bộ Luật Tố Tụng Hình Sự 2015 của chính quyền Việt Nam, người thân và luật sư của những nạn nhân kể trên có thể làm đơn khiếu nại với cơ quan điều tra. Nội dung đơn yêu cầu họ phải giải trình việc bắt, giữ và giam người trái quy định của pháp luật, xâm hại trực tiếp đến quyền được nhận thông báo của thân nhân người bị bắt.
Việc làm này thiết thực và cần thiết hơn nhiều so với sự chờ đợi cho tới ngày người thân và luật sư có thể được gặp nạn nhân trong trại giam bởi những vướng mắc trong luật tố tụng đang quy định về thời điểm bị can có thể được tiếp xúc với người bên ngoài. Việc làm này cũng thiết thực và cần thiết hơn nhiều so với kỳ vọng tìm mọi cách bào chữa vô tội hoặc giảm án cho nạn nhân khi đây là những vụ án chính trị đã được áp đặt hình phạt tù cho nạn nhân từ trước khi làm án.
Tuy nhiên, việc này sẽ chẳng có ý nghĩa gì khi kẻ làm trái pháp luật lại chính là kẻ được thụ lý giải quyết đơn khiếu nại. Do đó, song song với việc làm thứ nhất, người thân của nạn nhân cần phải biết kết hợp với các biện pháp thúc đẩy khác.
2/ Việc làm thứ hai là báo cáo cho các định chế nhân quyền của Liên Hiệp Quốc, các tổ chức bảo vệ nhân quyền quốc tế và chính phủ các quốc gia văn minh.. Mục đích của việc này là nhằm khiến nhất cử nhất động vô pháp của của chính quyền Việt Nam sẽ đều bị giám sát và phơi bày trước công luận quốc tế. Do đó, phần nào sẽ buộc họ phải dè chừng.
Mối quan hệ giữa hai việc làm này là một mối quan hệ hữu cơ gắn bó bổ sung thế và lực cho nhau. Chúng không thể thay thế cho nhau được nên cần phải thực hành cùng lúc. Việc làm thứ nhất mang ý nghĩa thể hiện nội lực của người thân của nạn nhân trong khi việc làm thứ hai mang ý nghĩa trợ giúp ngoại lực nhưng mang một thế quan trọng có thể quyết định làm thay đổi sự tương quan lực lượng giữa các bên.
Các nhóm công tác và uỷ ban công ước về nhân quyền của Liên Hiệp Quốc bao gồm Nhóm Công Tác Về Mất Tích Cưỡng Bức và Không Tự Nguyện, Nhóm Công Tác Về Giam Giữ Tuỳ Tiện, Uỷ Ban Chống Tra Tấn và Uỷ Ban Công Ước Quốc Tế Về Các Quyền Dân Sự Và Chính Trị đều đang sẵn sàng vào cuộc giám sát vụ việc với chức năng của họ. Đặc biệt đối Uỷ Ban Công Ước Quốc Tế Về Các Quyền Dân Sự Và Chính Trị, chính quyền Việt Nam hiện đang phải đối mặt với việc giải trình nhiều vấn đề được nêu trong bản kết luận về cuộc rà soát việc thực thi công ước này tại Việt Nam diễn ra tại Geneva, Thuỵ Sĩ hồi đầu tháng 7 năm 2025. Trong bản kết luận này, các chuyên gia nhân quyền đang yêu cầu chính quyền Việt Nam phải tiếp tục giải trình nhiều vấn đề về nhà tù và giam giữ con người.