Bộ Luật Hình Sự Việt Nam 2015 đang được mang ra sửa chữa lớn lần thứ ba. Mặc dù được gọi tên là sửa chữa nhưng có lẽ đây là công việc biên soạn mới bộ luật khi chính quyền Việt Nam đã lập hẳn một dự án quy mô.
Ở một số nước phát triển vốn coi trọng sự kiểm soát và cân bằng quyền lực trong hệ thống quyền lực quốc gia như Hoa Kỳ, Anh, Canada, các đạo luật được xây dựng bởi các nhóm chuyên gia hoặc uỷ ban chuyên trách độc lập hoặc do các nghị sĩ quốc hội đệ trình. Mô hình này ưu việt hơn so với mô hình luật được xây dựng bởi hệ thống hành pháp bởi vì mô hình này loại trừ được khả năng các cơ quan hành pháp luôn luôn tìm cách cài cắm vào trong luật các quy định mang tính có lợi cho họ trong quá trình thực thi. Dẫu vậy, các bộ luật hình sự của Việt Nam ra đời trong các năm 1985, 1999 và 2015 vẫn còn được xây dựng bởi Bộ Tư Pháp, một cơ quan quản lý về luật. Điều này là hợp lý hơn nhiều so với dự án sửa đổi bộ luật hình sự lần này lại giao cho Bộ Công An quản lý. Bởi lẽ, Bộ Công An vốn mang chức năng là cơ quan chủ đạo trong tiến trình tố tụng một vụ án hình sự ở Việt Nam. Họ lập án rồi bắt người và điều tra. Sau khi có kết quả theo ý chủ quan của họ thì kết quả này mới được đưa sang cho Viện Kiểm Sát rồi tiếp đó là Toà Án hoàn thiện nốt quy trình .
Với việc đã đoạt được quyền làm luật hình, Bộ Công An muốn đưa thêm tới hơn 30 nhóm hành vi bổ sung cho các tội danh mới. Trong các tài liệu giải trình, Bộ Công An không cần viện dẫn nhiều lý do để đưa thêm các hành vi này vào bộ luật hình sự mới. Họ chỉ dùng gần như duy nhất một lập luận ngắn gọn mang tính buộc quốc hội và xã hội phải chấp nhận các sáng kiến về tội phạm đó của họ đó là “ nếu không lựa chọn giải pháp 1 hoàn thiện các quy định (như họ muốn)… thì sẽ bỏ lọt tội phạm, không đảm bảo tính răn đe, không đảm bảo tính toàn diện, không đồng bộ… ” Hơn 30 nhóm hành vi mà Bộ Công An muốn đưa thêm vào bộ luật hình sự mới gồm:
- Các hành vi vi phạm bí mật thương mại;
- Các hành vi cướp có vũ trang chống lại tàu thuyền trên biển;
- Các hành vi sẽ bị coi là tài trợ khủng bố;
- Các hành vi “Phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt” và “Tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt”;
- Mở rộng các hành vi của tội rửa tiền;
- Các hành vi vi phạm quy định về khai thác thủy sản bất hợp pháp;
- Các hành vi đưa người di cư trái phép;
- Các hành vi tuyên truyền chống Đảng Cộng sản Việt Nam;
- Các hành vi mua bán thai nhi;
- Các hành vi sản xuất, buôn bán hàng giả là chất hỗ trợ chế biến thực phẩm và dụng cụ bao gói, chứa đựng thực phẩm;
- Các hành vi sản xuất, buôn bán hàng kém chất lượng;
- Các hành vi vi phạm quy định về định giá, kiểm toán, kiểm định, giám định;
- Các hành vi trong lĩnh vực ngân hàng như bảo lãnh tín dụng, quản lý tài sản bảo đảm, quản lý khoản vay sau giải ngân…;
- Các hành vi “sử dụng trái phép đối với quỹ bảo hiểm xã hội, quỹ bảo hiểm thất nghiệp”;
- Hành vi đốt chất thải, nhất là đối với các chất thải nguy hại và hành vi gây ra trái phép tiếng ồn, độ rung và mùi vượt tiêu quy chuẩn;
- Các hành vi tận diệt đối với động vật;
- Các hành vi phá hủy các công trình quan trọng về an ninh, trật tự;
- Các hành vi chế tạo, tàng trữ, vận chuyển, mua bán trái phép tiền chất thuốc nổ;
- Các hành vi hủy hoại hoặc cố ý làm hư hỏng vũ khí quân dụng, phương tiện quân sự do các chủ thể thường thực hiện và không thuộc trường hợp được quy định tại Điều 114 về tội phá hoại cơ sở vật chất - kỹ thuật của nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
- Mở rộng khái niệm về các hành vi vi phạm hình sự trong các tội phạm về chức vụ, tham nhũng đối với khu vực kinh tế tư nhân;
- Các hành vi thực hiện sai quy định hoặc thực hiện không đầy đủ quy định về thi hành án dân sự;
- Các hành vi cố tình chậm cung cấp thông tin, tài liệu và hành vi cố tình cung cấp thông tin, tài liệu không đúng theo yêu cầu của cơ quan tiến hành tố tụng;
- Các hành vi xâm phạm lĩnh vực công nghệ thông tin, mạng viễn thông như: Hành vi gián điệp mạng, chiến tranh mạng, khủng bố mạng, xâm phạm, phá hủy hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia…;
- Mở rộng thêm các hành vi lạm dụng tình dục trẻ em;
- Các hành vi hình sự liên quan đến hoạt động kinh doanh, giao dịch tiền ảo, tiền kỹ thuật số, tài sản ảo;
- Các hành vi thu thập, sử dụng, khai thác, chuyển nhượng, xử lý dữ liệu cá nhân trái quy định của pháp luật;
- Các hành vi lập trình và sử dụng phần mềm trí tuệ nhân tạo để thực hiện tội phạm;
- Các hành vi lừa đảo qua sàn giao dịch ảo;
- Các hành vi thao túng dữ liệu mạng xã hội để trục lợi;
- Các hành vi “phát tán deepfake”, “rửa tiền bằng tiền điện tử”;
- Các hành vi xâm phạm Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư;
- Các hành vi thiết lập hệ thống để cung cấp trái phép dịch vụ phát thanh, truyền hình trên mạng internet.
Nhìn vào danh mục các hành vi được mở rộng coi hành tội phạm kể trên chúng ta dễ dàng thấy diện mạo và bản chất của bộ luật hình sự mới sẽ là bộ luật của chính quyền công an. Công an chủ động vẽ ra tội theo dự liệu của họ để buộc các nhà lập pháp quốc gia phải đóng triện rồi họ cầm luật để bắt bất cứ ai đó.
Không chỉ vậy, một tình tiết rất quan trọng trong dự án sửa đổi bộ luật hình sự lần này cũng tiếp tục củng cố thêm cho nhận định này khi Bộ Công An muốn rằng họ sẽ là đối tượng hướng dẫn thi hành luật thay cho cơ quan toà án. Đây là một tính toán rất chính xác bởi vì với hơn 30 nhóm hành vi kể trên thì số lượng chi tiết có thể lên tới vài trăm hành vi cụ thể. Việc vừa giành quyền làm luật vừa chiếm quyền hướng dẫn thi hành luật sẽ giúp họ nắm toàn quyền trong việc đưa những hành vi nào vào thành một tội danh mới và đưa những hành vi còn lại nào vào trong các tội danh đã có nhưng cần diễn giải trong hướng dẫn thi hành luật. Đây là những quyền mà vốn phải được phân định dành cho Quốc Hội và Tòa Án Nhân Dân Tối Cao.
Thực sự, điều này đang củng cố thêm cho nhận định trước đây của tù nhân chính trị Phạm Đoan Trang rằng Việt Nam là một quốc gia “công an trị”.
BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam