Trong khoảng 25 năm (1975 đến 2000) đầu tiên giữ quyền cai trị đất nước, chính quyền Cộng Sản Việt Nam đã dành nhiều tiền thuế của người dân cho việc phát triển và hoàn thiện một hệ thống nhà tù rộng khắp cả nước. Từ hơn 10 nhà tù tiếp quản của các chính quyền cũ, cho đến đầu những năm 2000, chính quyền Việt Nam đã vận hành khoảng gần 1100 nhà tù các loại.
Những tên gọi khác nhau của hệ thống nhà tù Việt Nam
Để né tên gọi nhà tù, Chính quyền Việt Nam đã đặt ra nhiều tên gọi kỹ thuật khác nhau và phân cấp quản lý. Dù không phải là vấn đề bí mật quốc nhưng truyền thông của chính quyền Việt Nam chưa bao giờ có những bài viết đầy đủ về vấn đề này. Các số liệu được các cá nhân hoặc tổ chức xã hội dân sự thống kê rời rạc cho biết hiện nay ở Việt Nam có 53 trại giam được quản lý bởi Bộ Công An. Đây là những trại tù điển hình dùng để giam giữ và cưỡng bức lao động những người đã có án được tuyên phán bởi một toà án.
Khoảng 83 trại tạm giam được quản lý bởi công an các tỉnh. Đây là nơi dùng để giam giữ những người vừa bị bắt và đang bị điều tra với cáo buộc phạm tội nào đó. Bất cứ người tù nào cũng xác nhận rằng đây là những nơi tra tấn con người hết sức khốc liệt bởi các điều tra viên. Thay vì việc điều tra chứng minh tội phạm thì các điều tra viên lại tiến hành tra tấn và dùng nhục hình để cưỡng bức nghi phạm tự nhận tội và khai báo theo một bản cung đã được họ soạn sẵn để đảm bảo nhanh kết thúc vụ án. Chính vì tồn tại điều khủng khiếp này mà nhiều vị đại biểu quốc hội trong chính quyền cũng đã từng đặt vấn đề công khai tại nghị trường rằng đã đến lúc phải cần phải chuyển giao công tác giam giữ nghi phạm cho Bộ Tư Pháp nhằm xoá bỏ tình trạng độc quyền công an bắt người, công an giam giữ cùm kẹp để rồi lại chính công an điều tra vụ án.
Khoảng 734 nhà giam giữ được quản lý bởi công an cấp huyện. Hệ thống nhà giam giữ này cũng hoạt động với hình thức tương tự như trại tạm giam. Chúng được dùng làm nơi giam giữ các nghi phạm cho tới khi được chuyển tới trại tạm giam. Đây là nơi thường xảy ra tình trạng giam giữ người trái pháp luật khi chưa xác định được vụ án để ra các quyết định tố tụng. Vì thế chúng được gọi tên là các nhà giam giữ.
Lực lượng an ninh biên phòng và bộ đội biên phòng được quản lý khoảng 250 khu vực giam giữ người bị nghi ngờ có hành vi trái pháp luật. Đây là một hệ thống giam cầm con người có ít thông tin lọt ra bên ngoài nhất trong cái gọi là hệ thống nhà tù ở Việt Nam do đặc điểm địa lý và tính chất hoạt động.
Ngoài ra, Bộ Công An còn nhúng quyền lực của mình trong hệ thống khoảng 20 trại phục hồi nhân phẩm, cơ sở giáo dục, cơ sở giáo dưỡng, cơ sở cai nghiện được gắn tiếng quản lý bởi các cơ quan chức năng khác. Đặc điểm của hệ thống trại tù trá hình này là sự cưỡng bức bóc lột sức lao động của người bị áp dụng các biện pháp tư pháp. Hình thức bóc lột sức lao động này được gọi dưới tên “hướng nghiệp lao động để phục hồi nhân phẩm”. Ngoài ra, trong hệ thống trại tù này còn xảy ra tình trạng ăn chặn các đồ tiếp tế của gia đình cho những người bị cưỡng bức giam giữ tại đây.
Những vấn đề tồi tệ trong hệ thống nhà tù Việt Nam đang bị quốc tế theo dõi
Vấn đề thứ nhất đó là cùm chân và biệt giam tù nhân, hai hình thức tra tấn con người rất vô nhân đạo. Đây là vấn đề rất nghiêm trọng bởi nó còn tồn tại ngay trên Luật Thi Hành Án Hình Sự 2019 và các văn bản hướng dẫn thi hành dưới luật. Vấn đề nghiêm trọng còn bởi hệ thống trại tù ở Việt Nam thực hiện song song hai hình thức tra tấn này cùng một lúc với người tù: người tù bị cùm chân trong buồng biệt giam.
Vấn đề thứ nhì đó là tình trạng cưỡng bức lao động, bóc lột sức lao động người tù được chính quyền Việt Nam gọi đó là hình thức cải tạo lỗi lầm trước khi trở về với xã hội. Các công việc người tù bị cưỡng bức phải làm đều là những công việc tay chân, làm ngoài trời rất nặng nhọc và chịu ảnh hưởng bởi thời tiết khắc nghiệt của Việt Nam trong điều kiện không có vật dụng bảo hộ cần thiết
Vấn đề thứ ba đó là tình trạng an toàn trong giam giữ bao gồm tiêu chuẩn nhốt người, vệ sinh nơi nhốt người, vệ sinh thực phẩm và khám chữa bệnh. Hiện nay, các trại giam được quản lý bởi Bộ Công An vẫn đang nhốt trên dưới 50 người trong những buồng tù có diện tích 100m2. Buồng tù được duy trì tình trạng cho phép một số tù nhân có tiền được mua quyền cai trị các tù nhân khác nên dẫn tới tình trạng ăn cướp tài sản của nhau, đánh lộn gây thương tích và dẫn tới tử vong là chuyện thường xuyên. Các tù nhân có tiền còn tự tiện phân bổ lại thời gian được sử dụng nước, khu vực vệ sinh và ngay cả diện tích tối thiểu để nằm ngủ nên dẫn tới tình trạng các điều kiện sống tối thiểu của con người không được đảm bảo. Các tù nhân có tiền còn mua được những suất lao động làm việc trong các bếp ăn khiến cho khẩu phần ăn hạn chế của các tù nhân bị bớt xén. Những người tù này cũng không quan tâm tới chất lượng bữa ăn và sư vệ sinh thực phẩm. Công tác khám chữa bệnh cho các tù nhân cũng chỉ được làm qua loa hình thức nên đã xảy ra nhiều trường hợp tù nhân bị chết sau một thời gian dài chịu đựng bệnh tật.
Vấn đề thứ tư đó là tình trạng những người tù chính trị và những người hoạt động xã hội đều bị chính quyền Việt Nam cầm tù tại các nhà tù xa gia đình về mặt địa lý nhằm bưng bít thông tin và sự tiếp tế của người thân. Vấn đề này không chỉ ảnh hưởng tới người tù mà còn là hình thức trừng phạt kép lên cả người thân của tù nhân, những người vốn nằm ngoài phán quyết án tù của toà án. Trong một bài viết khác, chúng tôi sẽ cung cấp cho bạn đọc các thông tin về tám trại tù ít ỏi trong hệ thống hơn 1100 nhà tù mà chính quyền Việt Nam dùng để giam cầm tù nhân chính trị và người hoạt động xã hội. Sự phân định nói trên hoàn toàn nằm trong bí mật chủ quan của chính quyền mà không có một văn bản pháp luật nào đề cập tới.
Một vấn đề liên quan chặt chẽ tới tình trạng tồi tệ của hệ thống nhà tù Việt Nam hiện nay cũng đang bị quốc tế theo dõi chặt chẽ đó là vấn đề bắt cóc cưỡng bức mất tích, giam giữ tuỳ tiện. Tình trạng này đang trở thành vấn đề rất nghiêm trọng khi nó đang được chính quyền Việt Nam tái diễn nhiều vụ việc bất chấp luật nhân quyền quốc tế mà họ đã tham gia ký kết.
Các vấn đề nghiêm trọng nói trên đã tồn tại nhiều chục năm kể từ khi chính quyền Cộng Sản Việt Nam làm chủ toàn bộ hai miền đất nước sau cuộc chiến tranh về ý thức hệ chính trị kết thúc năm 1975. Tuy nhiên, quốc tế trong đó có các định chế nhân quyền của Liên Hiệp Quốc mới chỉ biết tới một cách hệ thống thông qua những báo cáo gần đây của BPSOS nhằm phục vụ cho công tác rà soát tình hình thực thi Công Ước Quốc Tế Về Các Quyền Dân Sự Và Chính Trị chu kỳ bốn vừa diễn ra ở Geneva, Thuỵ Sĩ hồi đầu tháng 7, 2025. Thông qua các thông tin báo cáo này, các vấn đề trên đã được các chuyên gia nhân quyền Liên Hiệp Quốc yêu cầu chính quyền Việt Nam giải trình và phải có thông tin bổ sung đầy đủ vào năm 2028. Do vậy, đây cũng là thời điểm mà chúng ta cần phải có thêm các báo cáo kịp thời để khai dụng sự quan tâm của quốc tế tới vấn đề nhà tù Việt Nam. BPSOS sẵn sàng nhận và báo cáo thay các gia đình tù nhân về các vấn đề người thân của họ đang bị nhà tù Việt Nam đối xử tồi tệ vi phạm nhân quyền. Mọi thông tin cung cấp cho BPSOS xin gửi qua emai: [email protected]. BPSOS thực hiện việc bảo mật thông tin nếu người cung cấp muốn ẩn danh tính.