Dẫn độ và trục xuất là hai biện pháp pháp lý rất quan trọng để một quốc gia hành xử theo luật pháp trong nước và quốc tế với công dân của một quốc gia khác đang cư trú trên lãnh thổ của họ.
Tuy nhiên bản chất của hành vi bị dẫn độ hoặc trục xuất có một sự khác biệt rất sâu sắc mà mọi người cần hiểu đúng để gọi tên hoặc đưa tin cho chính xác:
Định nghĩa pháp lý
Theo Luật Tương Trợ Tư Pháp Việt Nam và các điều luật quốc tế tương ứng thì dẫn độ là việc một quốc gia này thực hiện các thủ tục pháp lý quốc tế để giao một người đang có mặt trên lãnh thổ của họ theo yêu cầu của một quốc gia khác để quốc gia đề nghị đó có thể áp dụng các biện pháp tố tụng hình sự hoặc thi hành bản án hình sự đã có hiệu lực pháp luật của quốc gia họ.
Trong khi đó theo các đạo luật của Việt Nam bao gồm Bộ Luật Hình Sự, Luật Xử Phạt Vi Phạm Hành Chính, Luật Xuất Nhập Cảnh Đối Với Công Dân Nước Ngoài và các điều luật quốc tế tương ứng thì trục xuất là việc một quốc gia áp dụng một quyết định tư pháp hoặc hành chính để buộc một công dân nước ngoài phải rời khỏi quốc gia của họ. Các biện pháp bị áp dụng này là hậu quả pháp lý của một bản án hình sự không nghiêm trọng đã có hiệu lực pháp luật hoặc các biện pháp hành chính áp dụng cho những vi phạm trong chính sách di trú của quốc gia đó.
Thủ tục và điều kiện pháp lý
Dẫn độ phải tuân thủ một quy trình vô cùng nghiêm ngặt và phải đảm bảo giữa hai quốc gia đó phải có hiệp định dẫn độ hoặc hiệp định về tương trợ tư pháp. Trong trường hợp giữa hai quốc gia đó không có các hiệp định kể trên thì dẫn độ chỉ có thể xảy ra khi hai quốc gia đã tiến hành các biện pháp ngoại giao áp dụng nguyên tắc có đi có lại.
Trong khi đó, trục xuất không đòi hỏi bất sự đáp ứng nào của quốc gia mà người bị trục xuất mang quốc tịch. Hay nói khác dẫn độ là một biện pháp pháp lý quốc tế song phương và đa phương đòi hỏi các bên phải thống nhất được với nhau về mức độ tương thích pháp lý hoặc ngoại giao được thay thế. Còn trục xuất là một biện pháp pháp lý được thực hiện bằng quyền lực đơn phương của một quốc gia.
Điểm chung nhất của biện pháp dẫn độ và trục xuất đó là hầu hết các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận nguyên tắc không được phép dẫn độ hoặc trục xuất một người tới một quốc gia khác nếu ở đó họ có nguy cơ bị đối xử vô nhân đạo, bị tra tấn hoặc bị đối xử do sự khác biệt về quan điểm chính trị.
Hậu quả pháp lý
Về nguyên tắc, người bị dẫn độ chỉ có thể bị dẫn độ tới quốc gia đã yêu cầu dẫn độ. Quốc gia đã yêu cầu dẫn độ ít khi được phép dẫn độ người này sang cho nước thứ ba và quốc gia được yêu cầu dẫn độ thường không cho phép quốc gia đề nghị dẫn độ được phép chuyển giao người bị yêu cầu sang một quốc gia thứ ba.
Trong khi đó, cũng về nguyên tắc thì người bị trục xuất thường bị trả về quốc gia mà họ mang quốc tịch theo một thủ tục ngoại giao. Tuy nhiên, họ cũng có thể được khuyến khích chủ động rời khỏi quốc gia đã ra lệnh trục xuất mà quốc gia này không cần phải quan tâm tới việc họ sẽ tới quốc gia nào. Người bị trục xuất cũng có thể bị trục xuất tới quốc gia thứ ba nếu quốc gia đó xác định rằng họ sẵn sàng tiếp nhận người bị trục xuất.
Kết luận
Mặc dù còn rất nhiều vấn đề khác cần làm rõ thêm, chỉ với ba vấn đề chính vừa nêu cũng đủ cho chúng ta thấy phần nào sự khác biệt rất lớn giữa dẫn độ và trục xuất. Nếu dẫn độ là biện pháp tương trợ tư pháp của một quốc gia nhằm đáp ứng yêu cầu của một quốc gia khác trong việc xử lý một hành vi phạm tội hoặc có dấu hiệu phạm tội thì trục xuất chỉ là biện pháp pháp lý nhằm chấm dứt sự hiện diện của một người nước ngoài trên lãnh thổ quốc gia tiến hành trục xuất. Dẫn độ gắn liền với vấn đề xử lý hình sự còn trục xuất chỉ mang tính chất xử lý các vấn đề pháp lý thể hiện tính chất quyền lực đơn phương của một quốc gia và biện pháp này tuyệt nhiên không gắn với việc truy cứu trách nhiệm hình sự đối với người bị trục xuất tại quốc gia tiếp nhận.
Hiểu được cơ bản như trên sẽ giúp chúng ta nhìn nhận và tôn trọng đúng bản chất pháp lý của người bị dẫn độ hoặc người bị trục xuất. Điều này sẽ giúp những người đưa tin tránh được những sự vô tình làm lợi cho những chính quyền đang mập mờ dùng từ dẫn độ để tự đánh bóng họ trong con mắt dân chúng.
BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam