Những ngày gần đây, một làn sóng dư luận đã bùng phát lên tiếng về quy định khai báo lưu trú sẽ được áp dụng kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2026. Quy định này nằm trong văn bản Luật Sửa Đổi, Bổ Sung Một Số Điều Của Các Luật Liên Quan Đến An Ninh, Trật Tự (Luật số 118/2025/QH15). Dư luận lên án rằng đây là một quy định mới can thiệp quá thô bạo vào đời sống của người dân của một chính quyền được gọi là “Kỷ nguyên số”.
Sự thật không phải vậy, đây không phải là quy định mới. Khoản 9 Điều 4 của Luật Sửa Đổi, Bổ Sung Một Số Điều Của Các Luật Liên Quan Đến An Ninh, Trật Tự 2025 chỉ là sự sửa đổi quy định khai báo lưu trú đã có tại Điều 30 Luật Cư Trú 2020 (Luật số 68/2020/QH14). Luật này đã có hiệu lực pháp luật cách đây đúng 5 năm kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2021. Không những thế, trước đó 19 năm, quy định về khai báo lưu trú cũng đã được quy định tại Khoản 2, Khoản 3 và Khoản 4 Điều 31 Luật Cư Trú 2006 (Luật số 81/2006/QH11) có hiệu lực kể từ ngày 1 tháng 7 năm 2007.
Để giúp mọi người dễ hình dung, trang thông tin của BPSOS xin trích dẫn đầy đủ các nội dung về khai báo lưu trú trong ba điều luật nói trên như sau:
Khoản 9 Điều 4 Luật Sửa Đổi, Bổ Sung Một Số Điều Của Các Luật Liên Quan Đến An Ninh, Trật Tự 2025 (Luật số 118/2025/QH15) :
“Sửa đổi, bổ sung Điều 30 như sau:
“Điều 30. Thông báo lưu trú
1. Khi có người lưu trú qua đêm, thành viên hộ gia đình, người đại diện cơ sở chữa bệnh, cơ sở lưu trú du lịch, chủ sở hữu hoặc người được giao quản lý phương tiện, các cơ sở lưu trú khác có trách nhiệm thông báo việc lưu trú với cơ quan đăng ký cư trú; trường hợp người đến lưu trú tại chỗ ở của cá nhân, hộ gia đình mà cá nhân, thành viên hộ gia đình không có mặt tại chỗ ở đó thì người đến lưu trú có trách nhiệm thông báo việc lưu trú với cơ quan đăng ký cư trú.
2. Nội dung thông báo về lưu trú bao gồm: họ và tên, ngày, tháng, năm sinh, số định danh cá nhân hoặc số hộ chiếu của người lưu trú; lý do lưu trú; thời gian lưu trú; địa chỉ lưu trú.
3. Việc thông báo lưu trú được thực hiện trước 23 giờ của ngày bắt đầu lưu trú; trường hợp người đến lưu trú sau 23 giờ thì việc thông báo lưu trú được thực hiện trước 08 giờ ngày hôm sau.
4. Bộ trưởng Bộ Công an quy định chi tiết việc thông báo lưu trú.”
Còn đây là toàn văn Điều 30 Luật Cư Trú 2020 (Luật số 68/2020/QH14):
“1. Khi có người đến lưu trú, thành viên hộ gia đình, người đại diện cơ sở chữa bệnh, cơ sở lưu trú du lịch và các cơ sở khác có chức năng lưu trú có trách nhiệm thông báo việc lưu trú với cơ quan đăng ký cư trú; trường hợp người đến lưu trú tại chỗ ở của cá nhân, hộ gia đình mà cá nhân, thành viên hộ gia đình không có mặt tại chỗ ở đó thì người đến lưu trú có trách nhiệm thông báo việc, lưu trú với cơ quan đăng ký cư trú.
2. Việc thông báo lưu trú được thực hiện trực tiếp, bằng điện thoại, phương tiện điện tử hoặc phương tiện khác do Bộ trưởng Bộ Công an quy định.
3. Nội dung thông báo về lưu trú bao gồm họ và tên, số định danh cá nhân hoặc số Chứng minh nhân dân, số hộ chiếu của người lưu trú; lý do lưu trú; thời gian lưu trú; địa chỉ lưu trú.
4. Việc thông báo lưu trú được thực hiện trước 23 giờ của ngày bắt đầu lưu trú; trường hợp người đến lưu trú sau 23 giờ thì việc thông báo lưu trú được thực hiện trước 08 giờ ngày hôm sau; trường hợp ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, anh, chị, em ruột đến lưu trú nhiều lần thì chỉ cần thông báo lưu trú một lần.
5. Việc thông báo lưu trú được ghi vào sổ tiếp nhận lưu trú.”
Và cuối cùng đây là các Khoản 2, 3 và 4 Điều 31 Luật Cư Trú 2006 (Luật số 81/2006/QH11):
“2. Gia đình, nhà ở tập thể, cơ sở chữa bệnh, khách sạn, nhà nghỉ, cơ sở khác khi có người từ đủ mười bốn tuổi trở lên đến lưu trú có trách nhiệm thông báo việc lưu trú với Công an xã, phường, thị trấn. Việc thông báo lưu trú được thực hiện trực tiếp hoặc bằng điện thoại. Công an xã, phường, thị trấn có trách nhiệm thông báo địa điểm, số điện thoại nơi tiếp nhận thông báo lưu trú cho nhân dân biết.
3. Việc thông báo lưu trú được thực hiện trước 23 giờ, nếu người đến lưu trú sau 23 giờ thì thông báo lưu trú vào sáng ngày hôm sau; trường hợp ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, anh, chị, em ruột đến lưu trú nhiều lần thì chỉ cần thông báo lưu trú một lần.
4. Việc thông báo lưu trú được ghi vào sổ tiếp nhận lưu trú.”
Khi có đủ sự bình tĩnh để nhìn vào các quy định trên thì chúng ta sẽ thấy rất rõ các vấn đề sau đây:
- Quy định khai báo trú không phải là quy định mới. Quy định này đã từng tồn tại trong văn bản luật cách đây 19 năm và có sự kế thừa liên tiếp. Không những vậy, trước thời điểm ngày 1 tháng 7 năm 2007, các quy định về lưu trú còn tồn tại dày đặc và chồng chéo hơn nhiều trong một hệ thống chưa được luật hoá kéo dài từ tháng 4 năm 1975 đến ngày 30 tháng 6 năm 2007.
- Quy định mới về khai báo cư trú có sự đơn giản hơn và rõ ràng hơn về mặt hình thức và thủ tục qua các lần sửa đổi. Tuy nhiên, bên cạnh đó nó đang thể hiện sự chi tiết các thông tin về người đến lưu trú và sự bãi bỏ quy định thông báo lưu trú một lần đối với người lưu trú có mối quan hệ với chủ nhà là ông, bà, cha, mẹ, vợ, chồng, con, cháu, anh, chị, em ruột. Đây là điểm thụt lùi và mang dấu hiệu độc đoán và áp đặt.
Có thể thấy, phản ứng của dư luận xã hội trong trường hợp này đang bộc lộ thực trạng đâu đó vẫn còn một bộ phận không nhỏ người dân trong thời gian dài không quan tâm tới sự tồn tại của hệ thống các văn bản pháp luật điều chỉnh đến cuộc sống của họ. Họ chỉ biết tới những gì có thể ảnh hưởng tới mình khi một ai đó bằng mục đích này hay mục đích khác đã khơi mào và dẫn dắt dư luận. Điều này thực sự không ổn. Xã hội không bao giờ thay đổi theo chiều hướng tích cực từ những lời chửi bới hoặc than phiền của những người bị dẫn dắt. Muốn làm thay đổi một xã hội theo chiều hướng tốt đẹp hơn thì việc quan trọng của mỗi người là phải ý thức được sự tồn tại độc lập của mình để dùng quyền công dân của mình phản đối những hành vi sai trái của chính quyền trong sự hiểu biết chừng mực.
BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam