Đầu tháng 10 vừa qua, báo chí của chính quyền Việt Nam đồng loạt đăng một video do An Ninh TV của Bộ Công An sản xuất. Video này dành một thời lượng đáng kể để tuyên truyền rằng kể từ ngày 1 tháng 1 năm 2027, các nhóm người không thuộc một tổ chức tôn giáo nào cũng có thể đăng ký với chính quyền địa phương cấp xã để tự tổ chức sinh hoạt tôn giáo độc lập. Đây chính là thời điểm Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo mới 2026 sẽ có hiệu lực để thay thế Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2016 hiện hành.
Quả thật, tại Khoản 2 Điều 19 của đạo Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo mới 2026 có nội dung nguyên văn như sau:
“Những người theo tôn giáo không thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này được đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung khi có giáo lý, giáo luật và đáp ứng đủ các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này.”
Về “các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này” bao gồm: Có địa điểm hợp pháp để sinh hoạt tôn giáo tập trung; có người đại diện mà người này là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, người đại diện có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và không phải là những người đang chịu các quyết định xử lý hành chính hoặc đang bị truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc đã bị kết án mà chưa được xoá án tích hoặc đã được xoá án tích nhưng thuộc trường hợp bị kết án về tội xâm phạm an ninh quốc gia.
Bên cạnh đó “các điều kiện” của nhóm còn cần có thêm đó là: tên không trùng các tổ chức hoặc những người đặc biệt ở Việt Nam; nội dung sinh hoạt tôn giáo không phạm vào các điều cấm quy định tại Điều 7 của chính luật này.
Phải chăng đây là điểm mới và tiến bộ vượt bậc của đạo luật mới này nên đám An Ninh TV mới cố kỳ công tâng bốc? Xin thưa không phải vậy!
Trong Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo hiện hành ra đời cách đây 10 năm, về cơ bản, các quy định nói trên đã được ghi trong Điều 16. Để tiện cho mọi người so sánh, chúng tôi xin trích toàn bộ nội dung của điều luật này như nhau:
“Điều 16: Điều kiện đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung
1. Tổ chức tôn giáo đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung cho tín đồ tại những nơi chưa đủ điều kiện thành lập tổ chức tôn giáo trực thuộc; tổ chức được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung cho những người thuộc tổ chức khi đáp ứng đủ các điều kiện sau đây:
a) Có địa điểm hợp pháp để sinh hoạt tôn giáo;
b) Nhóm sinh hoạt tôn giáo tập trung có người đại diện là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ; không trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo; không có án tích hoặc không phải là người đang bị buộc tội theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự;
c) Nội dung sinh hoạt tôn giáo không thuộc trường hợp quy định tại Điều 5 của Luật này.
2. Những người theo tôn giáo không thuộc trường hợp quy định tại khoản 1 Điều này được đăng ký sinh hoạt tôn giáo tập trung khi đáp ứng đủ các điều kiện quy định tại khoản 1 Điều này và các điều kiện sau đây:
a) Có giáo lý, giáo luật;
b) Tên của nhóm sinh hoạt tôn giáo tập trung không trùng với tên tổ chức tôn giáo hoặc tổ chức đã được cấp chứng nhận đăng ký hoạt động tôn giáo, tên tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội hoặc tên danh nhân, anh hùng dân tộc.”
Rõ ràng dễ nhận thấy, Điều 19 của Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2026 chỉ là bản sao chép Điều 16 Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2016. Nghĩa là quyền được đăng ký sinh hoạt tôn giáo của những người, những điểm nhóm có chung niềm tin tôn giáo nhưng không muốn sinh hoạt chung với một tổ chức tôn giáo đã đăng ký với chính quyền Việt Nam đã có trong luật từ 10 năm về trước.
Tuy nhiên, trên thực tế, vào những năm 2021 đến 2023, hàng chục cộng đồng người Thượng bản địa vùng Tây Nguyên theo đạo Tin Lành đã nộp đơn đăng ký sinh hoạt tôn giáo độc lập với các chính quyền địa phương nhưng không được chấp thuận. Các đơn đăng ký và sau đó là khiếu nại quy trình giải quyết của các cộng đồng gửi chính quyền địa phương đã viện dẫn đúng các quy định trong Điều 16 Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2016. Đáp lại các tờ đơn này là sự giải thích đánh tráo rồi im lặng và bắt người của các chính quyền địa phương vùng Tây Nguyên.
Không những thế, một điều cũng cần phải nhấn mạnh rằng, tự do tôn giáo là quyền của mọi người. Do vậy, ngay cả khi không đăng ký với chính quyền thì mọi người vẫn được tụ tập cùng nhau sinh hoạt tôn giáo miễn là việc tập trung này không ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của người khác. Đăng ký sinh hoạt chỉ là một thủ tục hành chính để thiết lập mối quan hệ tôn trọng lẫn nhau giữa những công dân mang một niềm tin tôn giáo với chính quyền chứ nó không phải là điều kiện bắt buộc.
Trở lại với Điều 19 của Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2026 thì ngoài việc sao chép toàn bộ Điều 16 Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2016, điều luật này đã cài thêm một điều kiện thể hiện sự thụt lùi đáng kể trong việc đảm bảo quyền được đăng ký sinh hoạt tôn giáo của những người muốn sinh hoạt tôn giáo độc lập. Điều kiện đó nằm trong tiêu chuẩn của người đại diện cho nhóm. Nếu trong Luật Tín Ngưỡng Tôn Giáo 2016, tiêu chuẩn của người đại diện cho nhóm chỉ bị giới hạn bởi một người là công dân Việt Nam thường trú tại Việt Nam, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ nhưng “không trong thời gian bị áp dụng biện pháp xử lý hành chính trong lĩnh vực tín ngưỡng, tôn giáo; không có án tích hoặc không phải là người đang bị buộc tội theo quy định của pháp luật về tố tụng hình sự” thì nay tiêu chuẩn đó đã được áp dụng để loại trừ cho bất cứ ai khi “đã bị kết án mà chưa được xóa án tích; đã bị kết án và đã được xóa án tích hoặc không bị coi là có án tích nhưng thuộc trường hợp bị kết án về tội xâm phạm an ninh quốc gia”. Nghĩa là sẽ có rất nhiều điểm nhóm không thể đăng ký được chỉ vì người đại diện của nhóm vẫn còn có án tích hoặc đã từng bị chính quyền Việt Nam kết án về tội xâm phạm an ninh quốc gia.
Có luật nhưng không thực hiện đã gần 10 năm qua. Luật mới không có gì tiến bộ hơn mà thậm chí còn thụt lùi độc đoán hơn so với luật cũ. Vậy đâu là động cơ khiến chính quyền Việt Nam bỗng dưng xua đám bồi bút của mình làm điều ra vẻ sắp cởi trói cho các nhóm sinh hoạt tôn giáo độc lập?
Câu trả lời nằm ở việc từ hàng chục năm nay, Bộ Ngoại Giao Hoa Kỳ vẫn đang xếp Việt Nam trong danh sách những quốc gia cần quan tâm đặc biệt (Country of Particular Concern -CPC) hoặc danh sách những quốc gia cần theo dõi đặc biệt (Special Watch List – SWL) về tự do tôn giáo. Cũng từ hàng chục năm qua, Uỷ Hội Hoa Kỳ Về Tự Do Tôn Giáo Quốc Tế (United States Commission on International Religious Freedom -USCIRF) cũng liên tục đưa ra các báo cáo về tình trạng đàn áp tôn giáo nghiêm trọng ở Việt Nam. Các quyết định và báo cáo này đều dẫn nguồn từ các tài liệu đã được BPSOS chuẩn bị khách quan và công phu. Mặc dù năm nào chính quyền Việt Nam cũng lớn tiếng phản đối các quyết định và báo cáo nói trên của Hoa Kỳ nhưng với nhu cầu cần giao thương và ngoại giao với Hoa Kỳ, những ngày cuối tháng 10 này, chính quyền Việt Nam đã có những buổi làm việc trực tiếp với nhiều cơ quan chức năng của Hoa Kỳ tại Washington DC và sau đó tiếp diễn tại Hà Nội. Vì vậy việc họ đã xua đám bồi bút tự biên tự diễn những điều xưa cũ cũng là điều dễ hiểu.
BPSOS – Đề Án Dân Quyền Việt Nam